Tsab ntawv
Cov tim khawv uas pom keeb kwm nrog lawv lub qhov muag: Rooj Sablaj Naixis raws li cov ntaub ntawv thaum ub
Ua kev nco txog 1700 xyoo ntawm Rooj Sablaj Naixis · Ntu 1 ntawm 3
Xibfwb Dr. Glen L. Thompson
Wisconsin Lutheran Quarterly, Phau 122, Tsab 4 (Caij Nplooj Zeeg 2025) · Ntu 1 · Ntu 2 · Ntu 3
Tsis ntev los no, muaj qee leej tau hais tias lawv paub tias muaj dabtsi tshwm sim tiag tiag ntawm Rooj Sablaj Naixis, lossis tau nug seb peb puas paub tau ntau tshaj li kev twv xwb txog tej uas lawv tau ua hauv lub rooj sablaj ntawd. Vim li no, txoj kev kawm no yuav tshuaj xyuas cov lus piav uas los ntawm cov neeg uas tau nyob ntawd tiag, kom pom tias lawv qhia peb li cas txog tej uas tau tshwm sim.1 Hauv nws phau ntawv Dialogue Against the Luciferians, uas nws sau kwv yees li xyoo 380, St. Jerome tau sau tias ib tug neeg muaj peev xwm “nyeem tau cov ntaub ntawv sau tseg [acta] thiab cov npe ntawm cov npis sov (bishop) ntawm Rooj Sablaj Naixis.”2 Kwv yees li xya caum tsib xyoos tom qab ntawd, tus kws sau keeb kwm pawgntseeg Sozomen, thaum nws sau txog tej xwm txheej hauv cov xyoo tom qab lub rooj sablaj, tau piav txog ib zaj uas ob tug neeg uas txhawb Ali-us, yog Eusebius ntawm Nicomedia thiab Theognis ntawm Naixis, “tau xiab tus neeg sau ntawv uas huabtais tau muab cov ntaub ntawv ntawm Rooj Sablaj Naixis cia rau nws saib xyuas, thiab tau lwv lawv [tus kheej] cov npe kos tawm.”3 Cov lus no qhia tias tej zaum tau muaj ib co ntaub ntawv sau tseg lossis ntaub ntawv raug cai ntawm lub rooj sablaj nto moo no, thiab tias cov ntaub ntawv no tau raug xa mus rau ntau qhov chaw tom qab xyoo 325. Tiamsis tu siab kawg, dhau ntau pua xyoo los, cov ntaub ntawv ntawd twb ploj tag lawm. Tej yam uas peb tseem muaj yog cov lus piav thiab tej lus nco txog ntawm peb tug neeg uas tau koom hauv lub rooj sablaj—Huabtais Constantine, Eusebius ntawm Caesarea, thiab Athanaxias ntawm Alexandria—thiab ib zaj lus luv luv heev los ntawm Eustathius ntawm Antioch. Peb kuj muaj ib tsab ntawv uas sau los ntawm lub rooj sablaj lub npe. Tsis tas li ntawd, tseem muaj ib co lus me me tawg rau ntawm no ntawm ub. Tiamsis cov kws paub keeb kwm yuav tsum siv cov lus piav, ntev thiab luv, ntawm xya tus kws sau keeb kwm uas ntseeg Yexus thaum ub los muab zaj dab neeg ntawm qhov xwm txheej tseem ceeb no ntxiv kom tiav. Cov kws sau keeb kwm no tau nyob thiab sau ntawv hauv ib puas tsib caug xyoo tom qab lub rooj sablaj.
Peb cov tim khawv tseem ceeb uas pom nrog lawv lub qhov muag yog peb tug neeg uas txawv txawv ua ke, thiab peb pom tau li no thaum peb saib txog lawv tej haujlwm hauv lub rooj sablaj. Constantine yog tus uas tau hu lub rooj sablaj, tiamsis pom meej tias nws tsis yog ib tug neeg koom ib yam li lwm tus. Txawm hais tias nws tau nyob ntawd thaum qhib lub rooj sablaj thiab thaum lwm lub sijhawm, nws tsis yog ib tug uas muaj cai pov npav. Tiamsis pom meej tias nws ua rau txhua tus hnov tias nws nyob ntawd, thiab nws tej kev xav tseem ceeb heev. Lub sijhawm ntawd Athanaxias tseem yog ib tug tub hluas uas ua tus pab haujlwm hauv pawgntseeg (deacon), yog li ntawd nws tsuas yog ua tus pab tswv yim, thiab tej zaum ua tus sau ntawv (amanuensis), rau nws tus npis sov Alexander xwb. Yog li, tej zaum nws lub hwj chim tsis yog nyob hauv cov rooj sib tham raug cai ntawm lub rooj sablaj. Kawg, peb muaj Eusebius ntawm Caesarea. Nws yog tib tug ntawm peb tug no uas yog ib tug neeg koom raug cai, thiab nws zoo li yog ib tug neeg tseem ceeb tshaj plaws hauv tej kev sib tham. Tiamsis raws li peb yuav pom, thaum lub rooj sablaj pib, twb muaj neeg xav tias nws ntseeg raws li kev qhia Ali-us lawm. Tsuas yog thaum kawg, tom qab nws pom zoo kos npe rau cov lus lees kev ntseeg uas nyuam qhuav sau tshiab, nws thiaj li ntxuav tau nws lub npe kom huv. Yog li ntawd, tsis muaj ib tug twg ntawm peb tug no uas suav nrog 250 tus lossis ntau dua cov npis sov “ib txwm” uas tuaj koom.4 Hauv tej ntu tom ntej no, peb yuav tsom ntsoov saib seb cov ntawv uas tseem tshuav los ntawm txhua tus ntawm peb tug no qhia peb li cas txog lub rooj sablaj.
Constantine, tus huabtais
Constantine txoj kev sib raug zoo thaum ub nrog kev ntseeg thiab pawgntseeg tau ua rau neeg twv thiab xav tsis txawj tag li. Nws puas tau los ntseeg vim yog kev nom kev tswv? Thaum twg nws thiaj pom nws zaj yog toog nto moo saum ntuj? Yog nws tau los ua ib tug ntseeg tiag tiag, thaum twg qhov ntawd thiaj tshwm sim? Tej kev tshawb fawb tsis ntev los no pab tau peb teev tau ib daim ntawv qhia lub sijhawm thiab ib zaj dab neeg uas ntseeg tau txog Constantine thiab nws txoj kev sib raug zoo nrog pawgntseeg hauv nees nkaum xyoo ua ntej lub rooj sablaj sib txoos. Kuv yuav rov saib daim ntawv qhia lub sijhawm no kom sai sai, vim tej xwm txheej no tau cuam tshuam rau tus huabtais txoj kev xav thiab nws tej hom phiaj rau lub rooj sib txoos ntawm Naixis.
Werner Eck, ib tug kws paub keeb kwm txog tebchaws Loos, tau pab qhia meej tias thaum Constantine txeeb tau hwj chim nyob rau sab Hnub Poob deb xyoo 306, nws tam sim ntawd tso tseg txhua yam kev tsim txom cov ntseeg Yexus hauv nws thaj av. Txawm li ntawd los, tej zaum muaj qee qhov chaw uas qhov no tsuas pib muaj tseeb thaum nws tuaj tswj tau lawv tiag, ib lub xeev dhau ib lub xeev, nyob rau tej xyoo tom qab.5 Ua ntej, nws txav mus rau sab qab teb hla Germany thiab Gaul; feem ntau zoo li nws zaj yog toog pom ntoo khaublig lossis chi-rho saum ntuj tau tshwm sim hauv Gaul thaum nruab nrab xyoo 310. Ces nws siv sijhawm xav txog lub ntsiab ntawm zaj yog toog ntawd, thiab nrog cov ntseeg Yexus hauv zos uas paub txog kev ntseeg, uas yog cov npis sov, sib tham txog nws. Nws tau nyob hauv Autun thaum caij nplooj ntoos hlav xyoo 311, thiab tej zaum thaum ntawd nws tau nrog lub nroog ntawd tus npis sov Reticius sab laj. Nws kuj tau mus xyuas Arles hauv Gallia Narbonensis ntau zaus, thiab tau ua ib tus choj ntawm Cologne. Yog li ntawd nws thiaj nyob ze Marinus thiab Maternus, uas yog ob tug npis sov nto moo ntawm ob lub nroog no.
Nruab nrab ntawm nws zaj piav txog zaj yog toog thiab kev sib ntaus xyoo 312 uas ua rau Constantine txeeb tau lub nroog Loos, Eusebius hais tias tus huabtais, uas twb txiav txim siab tias yuav tsis pe hawm lwm tus Vajtswv, “tau hu cov neeg uas paub txog tej lus zais ntawm nws txoj kev qhia tuaj, thiab nug seb tus Vajtswv ntawd yog leej twg, thiab lub cim hauv zaj yog toog uas nws pom ntawd txhais li cas.”6 Hosius ntawm Cordoba zoo li kuj tau los koom Constantine pab neeg thaum lub sijhawm no, ua ib yam li tus pab tswv yim txog sab ntsuj plig lossis tus xibfwb nrog huabtais (chaplain). Nws tuav txoj haujlwm no mus txog thaum ze kawg ntawm tus huabtais lub neej.7 Tsawg kawg yog ib feem vim tej kev sab laj no hauv cov xyoo ua ntej kev yeej ntawm Milvian Bridge, Constantine thiaj ntseeg tseeb tias nws zaj yog toog chi-rho saum ntuj ntawd yog los ntawm cov ntseeg Yexus tus Vajtswv, thiab yog ib lub cim qhia tias Vajtswv txaus siab rau nws thiab tau pleev roj tsa nws.
Tom qab kev sib ntaus ntawd, tus huabtais nyob hauv Loos tau ob peb lub hlis, thiab tau los paub cov thawjcoj ntawm pawgntseeg hauv Loos, suav nrog Npis Sov Miltiades.8 Thaum Magnentius swb lawm, Constantine tam sim no kav tag nrho sab Hnub Poob ntawm lub tebchaws, suav nrog sab qaum teb Africa. Yog li ntawd, nws rov tam sim ntawd tshaj tawm tej lus txib kom zam rau kev ntseeg sib txawv, thiab kom muab pawgntseeg tej khoom vaj khoom tsev rov qab rau pawgntseeg thoob plaws cov thaj av tshiab no thiab.
Tiamsis tom qab nws rov pib mus ncig thaum ntxov xyoo 313, Constantine pib tau txais tej lus thov los ntawm cov Donatist hauv sab qaum teb Africa. Lawv yws tias lawv tsis tau lawv feem ntawm tej khoom uas muab rov qab, thiab lawv kuj liam lwm yam rau Caecilian, tus npis sov ntawm pawgntseeg thoob ntiajteb (catholic). Vim lawv tsis txaus siab rau cov tsev hais plaub hauv zos, lawv thiaj thov ncaj qha rau tus huabtais kom muaj ib lub rooj txiav txim nrog cov neeg txiav txim los ntawm Gaul los mloog qhov teeb meem no. Constantine pom zoo, thiab tsa peb tug npis sov hauv Gaul uas twb hais dhau los lawm—Reticius, Maternus, thiab Marinus—los ua haujlwm no. Tiamsis nws kuj txiav txim siab tias nws tus phooj ywg tshiab, Miltiades tus Npis Sov ntawm Loos, yuav tsum ua tus thawj tswj lub rooj txiav txim hauv Loos. Tus npis sov ntawm Loos ces caw kaum tsib tus npis sov ntxiv tuaj koom, ua rau lub rooj txiav txim ntawd kuj los ua ib lub rooj sablaj ntawm pawgntseeg hauv cheeb tsam ntawd. Thaum lub Kaum Hli xyoo 313, lub rooj sablaj no tau txiav txim tias Caecilian tsis muaj txim txhua yam li.9 Ces cov Donatist rov thov rau tus huabtais dua ib zaug ntxiv, ua rau muaj lub rooj sablaj thib ob hauv Arles xyoo 314. Zaum no tus huabtais nws tus kheej thiab ntau tshaj nees nkaum plaub tus npis sov tuaj koom, tiamsis kev txiav txim rov tsis zoo rau cov neeg foob dua.10 Yog li ntawd, kaum xyoo ua ntej Rooj Sablaj Naixis, Constantine twb paub zoo txog pawgntseeg uas sib cais hauv sab qaum teb Africa, thiab tej zaum kuj paub txog kev sib cais Novatian zoo sib xws hauv Loos. Thaum txog xyoo 325, pab thib peb yuav tau tshwm sim hauv Iziv—yog cov Melitian.
Zoo li Constantine xav kom cov “rooj sablaj” thaum ub no hauv Loos thiab Arles yog tej rooj txiav txim raws li kev cai lij choj Loos ib txwm, tsuas yog cov npis sov ua tus thawj tswj es tsis yog cov nom tswv ntawm lub tebchaws. Tiamsis cov npis sov uas ua tus thawj tau ua kom lub rooj loj tuaj los ntawm kev caw ntau tus npis sov ntxiv hauv cheeb tsam ntawd, ua rau nws kuj dhau los ua ib lub rooj sablaj ntawm pawgntseeg hauv cheeb tsam lossis hauv lub xeev. Thaum txog xyoo 318, Constantine yuav tso cai raws li txoj cai rau cov ntseeg Yexus xaiv coj lawv tej plaub ntug mus rau pawgntseeg lub tsev hais plaub es tsis mus rau cov neeg txiav txim ntawm lub tebchaws. Cov npis sov tej tsev hais plaub no tej kev txiav txim yuav tsum muaj zog raws li kev cai lij choj, thiab tsis pub leej twg thov rov hais dua.11 Yog li ntawd, hauv kaum xyoo nruab nrab ntawm Milvian Bridge thiab Naixis, Constantine maj mam tau txais kev paub ntawm nws tus kheej txog tej rooj sablaj me ntawm pawgntseeg hauv zos thiab hauv xeev, thiab txog tej teeb meem sab hauv ntawm pawgntseeg. Thaum nws hu ib lub rooj sablaj loj rau tag nrho pawgntseeg xyoo 325, nws tsis yog xav daws tej teeb meem loj ntawm pawgntseeg xwb. Nws kuj xav daws lawv nyob rau qhov uas nws twb pom tej rooj sablaj me ua tsis tiav—thiab xav daws lawv raws li ib txoj kev uas haum rau txoj kev ncaj ncees thiab kev txiav txim tsis tsom ib sab ntawm kev cai lij choj Loos.
Ib puas xyoo dhau los, H.-G. Opitz tau muab cov ntawv uas hais txog tej xwm txheej no sau ua ke kom yooj yim siv, hauv phau thib peb ntawm nws phau Athanasius Werke. Nws teev thiab muab tus lej rau lawv raws li lub sijhawm, hu ua Urkunden (Urk.). Tam sim no cov ntawv no nrog cov lus txhais ua lus Askiv muaj nyob rau ntawm lub website www.fourthcentury.com, nrog rau tej lus qhia luv luv thiab tej kev teev lub sijhawm sib txawv ntawm Opitz, Rowan Williams, Sara Parvis, thiab tsis ntev los no Uta Heil et al. hauv kev sau txuas ntxiv ntawm cov phau Athanasius Werke hauv Berlin (phau 3.3).12 Hauv tej ntu tom ntej no, kuv yuav hais txog cov ntaub ntawv no raws li tus lej Dok. ntawm phau tshiab uas luam tawm hauv Berlin.13
Constantine tej lus tim khawv txog Rooj Sablaj Naixis yuav luag tag nrho yog los ntawm tej tsab ntawv uas nws tau xa tawm. Tshwj xeeb yog kaum tsab ntawv uas hais ncaj qha txog lub rooj sablaj thiab tej yam tshwm sim tom qab, uas nws xa tawm txij thaum lig xyoo 324 mus txog thaum ntxov xyoo 328. Tsab ntawv qub tshaj plaws ntawm Constantine uas tseem tshuav thiab hais ncaj qha txog teeb meem Ali-us yog sau rau Alexander ntawm Alexandria thiab Ali-us ob leeg. Nws xav daws qhov kev sib cav ntawd yam tsis tas muaj rooj sablaj, tiamsis tsis tau tiav li. Hosius ntawm Cordova yog tus nqa tsab ntawv no mus rau Alexandria thaum lig xyoo 324.14 Thaum tus huabtais paub tias txoj haujlwm no ua tsis tiav, nws xa dua lwm tsab ntawv, uas tam sim no ploj lawm, hu kom muaj ib lub rooj sablaj loj los sib txoos hauv Ancyra thaum lub caij ntuj sov xyoo 325. Thaum ntxov xyoo 325, nws xa tsab ntawv thib peb tawm los hloov qhov chaw sib txoos mus rau Naixis. Tsab ntawv no tsuas tseem muaj ua lus Syriac xwb.15 Qhov uas nws cog lus tias nws yuav them nqi tsheb nqi kev rau lawv qhia tias nws xav tiag tiag kom muaj neeg tuaj coob.
Tus huabtais muaj rau tsab ntawv uas tseem tshuav, uas nws sau hauv tej lub lim tiam thiab tej lub hlis tom qab lub rooj sablaj tam sim ntawd. Cov ntawv no suav nrog ib tsab ntawv ntev ntev uas huabtais sau rau Ali-us. Hauv tsab ntawv ntawd, nws txhawb lub rooj sablaj txoj kev qhia txog Khetos (Christology) tag nrho, thiab nws thov kom Ali-us thim nws tej lus.16 Ob peb lub hlis tom qab, thaum Ali-us tsis teb, tus huabtais tau tshaj tawm ib tsab cai lij choj lees paub tias lub rooj sablaj tau rho tus qhia cuav ntawd tawm ntawm nws txoj haujlwm, thiab txib kom muab Ali-us tej ntawv sau tag nrho hlawv pov tseg. Leej twg tsis ua raws yuav raug tua.17
Nyob ib ncig tib lub sijhawm ntawd, ib tsab ntawv uas sau rau pawgntseeg hauv Alexandria tau lees paub tias Ali-us twb poob lawm, thiab yaum kom pawgntseeg ua raws li lub rooj sablaj tej kev txiav txim, rau qhov “tej uas peb puas tus npis sov txiav txim ua ke yuav tsis yog lwm yam tsuas yog Vajtswv txoj kev qhia xwb.”18 Muaj ib tsab ntawv zoo sib xws xa mus rau pawgntseeg hauv Nicomedia, vim lawv tus npis sov Eusebius tau “ua tsis txaj muag” koom tes “nrog tej lus dag uas twb raug tsis lees paub tag nrho lawm no” ntawm Ali-us! Tus huabtais hais ntxiv tias, “Yog leej twg ruam ruam twv qhuas lossis txawm nco zoo txog cov neeg ua kom puas ntawd, nws yuav raug txwv . . . los ntawm Vajtswv tus tub qhe tes haujlwm, uas yog kuv.”19 Tus huabtais tseem xa ib tsab ntawv ntxiv rau Theodotus ntawm Laodicea, uas yog ib tug txhawb Ali-us thiab zoo li tsis tau tuaj koom hauv Naixis. Tsab ntawv ntawd ceeb toom nws kom tsis txhob cia Ali-us thiab nws cov neeg txhawb cuam tshuam nws ntxiv lawm.20 Tus huabtais muaj ob tsab ntawv ntxiv uas sau lig me ntsis, ib tsab thaum lig xyoo 326 thiab ib tsab xyoo 327. Ob tsab no qhia tias tus huabtais tseem tsis tau tso tseg nws lub siab xav rov ua kom pawgntseeg sib koom siab dua, los ntawm kev txais Ali-us rov qab, uas zoo li tau hloov siab lees txim lawm.21
Muaj dua ib tsab ntawv, uas sau hauv tej lub lim tiam tom qab lub rooj sablaj, xa mus rau tag nrho cov pawgntseeg hauv lub tebchaws.22 Constantine rov hais meej dua tias nws lub hom phiaj tseem ceeb tshaj txhua yam yog “kom muaj tib txoj kev ntseeg, kev hlub tiag tiag, thiab kev muab siab npuab tsis hloov rau Vajtswv uas muaj hwj chim loj kawg nkaus, nyob ruaj khov hauv cov rooj sib txoos uas tau koob hmoov tshaj plaws ntawm pawgntseeg thoob ntiajteb” (3.17.1). Ib yam li hauv lwm tsab ntawv, nws hu nws tus kheej tias συνθεράπων ὑμέτερος, “nej tus phooj ywg ua tub qhe” (3.17.2). Ces tus huabtais muab feem ntau ntawm tsab ntawv los piav txog tej kev sib txawv uas tau ua teeb meem rau pawgntseeg ntev los lawm, txog tej kev cai sib txawv rau kev ua koob tsheej Hnub Yexus Sawv Rov Los (Easter).23 Hauv nws tsab ntawv, Constantine hais tias txog qhov teeb meem no thiab, lub rooj sablaj twb pom zoo ua ke lawm.24
Constantine tej lus tim khawv
Tom qab peb twb piav luv luv txog tej xwm txheej uas nyob ib puag ncig Constantine cov ntawv no lawm, tam sim no peb tig los saib seb cov ntawv no hais li cas tshwj xeeb txog lub rooj sablaj.
Hauv nws tsab ntawv uas hloov qhov chaw sib txoos mus rau Naixis, tus huabtais hais peb qho laj thawj uas nws txav lub rooj sablaj: “vim cov npis sov los ntawm Italy thiab lwm lub tebchaws hauv Europe yuav tuaj, vim huab cua sov txias zoo heev, thiab kom kuv tus kheej thiaj tuaj nyob ntawd ua ib tug saib thiab ib tug koom [κοινωνὸς] hauv tej uas yuav ua” (Dok. 22.2). Zoo li thawj lub hom phiaj tsis tau tiav, rau qhov raws li peb paub, cov npis sov sab Hnub Poob uas tuaj koom tsuas yog ib tug npis sov los ntawm Italy (tsis suav ob tug pov thawj uas sawv cev rau tus npis sov ntawm Loos), ib tug los ntawm Spain, ib tug los ntawm Gaul, thiab ib tug los ntawm Africa Proconsularis (Carthage) xwb.
Hauv nws tsab ntawv rau cov pawgntseeg (Dok. 30), uas sau tom qab lub rooj sablaj tam sim ntawd, Constantine pib los ntawm kev piav tej laj thawj uas ua rau muaj lub rooj sablaj. Nws hais tias, qhov uas nws muab ua ntej tshaj yog “kom muaj kev sib koom siab hauv kev ntseeg, kev hlub tiag tiag, thiab kev sib koom ib lub siab hauv kev muab siab npuab pe hawm Vajtswv uas muaj hwj chim loj kawg nkaus, kom nyob ruaj khov hauv cov rooj sib txoos uas tau koob hmoov tshaj plaws ntawm pawgntseeg thoob ntiajteb” (Vit. Const. 3.17.1). Nws pom tias yuav ua tau li no, “tag nrho cov npis sov, lossis tsawg kawg yog feem coob, yuav tsum tuaj sib txoos rau tib qho chaw ua ib lub rooj sablaj, qhov uas lawv sib tham tau txhua lub ntsiab lus ntawm peb txoj kev ntseeg dawb huv tshaj plaws. Yog li ntawd peb thiaj sau tau coob li coob tau, thiab kuv tus kheej kuj nyob ntawd ib yam li ib tug ntawm nej; rau qhov kuv yuav tsis tsis lees qhov uas kuv zoo siab tshaj—yog tias kuv yog nej tus phooj ywg ua tub qhe” (3.17.2).
Tiamsis ces nws qhia tsawg heev txog tej uas lawv ua tiag tiag hauv lub rooj sablaj: “Ces txhua lub ntsiab lus raug tshuaj xyuas kom meej meej, mus txog thaum pom tau ib qho kev txiav txim uas tus uas saib xyuas txhua yam txais yuav, thiab uas coj tau kev pom zoo ua ke, tsis tshuav ib yam dabtsi uas yuav ua rau muaj kev sib cais lossis kev sib cav txog tej yam hauv kev ntseeg” (3.17.2).
Tsuas yog tej teeb meem txog Hnub Yexus Sawv Rov Los xwb thiaj yog qhov uas nws piav ntxiv. Hauv lub rooj sablaj, “lawv kuj tau sib tham txog lo lus nug txog peb hnub dawb huv tshaj plaws, yog Hnub Yexus Sawv Rov Los, thiab txhua tus pom zoo ua ke txiav txim tias txhua tus neeg, txhua qhov chaw, yuav tsum ua koob tsheej rau tib hnub xwb” (3.18.1). Txhais tau tias, txhua lub pawgntseeg yuav tsum ua raws li tej kev cai uas lawv ua “hauv lub nroog Loos, thoob plaws Italy, Africa, tag nrho Iziv, Spain, France, Britain, Libya, tag nrho Greece, thiab cov cheeb tsam (dioceses) ntawm Asia, Pontus, thiab Cilicia” (3.19.1). Nruab nrab ntawm ob zaj lus no, Constantine piav tej yam ntawm qhov teeb meem. Raws li qee txoj kev suav, Hnub Yexus Sawv Rov Los tej zaum yuav poob ob zaug hauv tib lub xyoo (3.18.4). Thiab thaum siv ntau hnub sib txawv rau Hnub Yexus Sawv Rov Los, cov ntseeg Yexus hauv qee qhov chaw twb tab tom zoo siab ua koob tsheej rau lub caij tom qab Hnub Yexus Sawv Rov Los, thaum cov ntseeg Yexus hauv lwm qhov chaw tseem tab tom hloov siab lees txim thiab yoo mov hauv lub caij Lent (3.18.6). Tsis tas li ntawd, tej zaum yog qhia txog tej uas lawv sib tham hauv lub rooj sablaj, nws hais tias txoj kev suav hnub thiab ua koob tsheej Hnub Yexus Sawv Rov Los kom raug thiab kom sib koom ib yam, yog los txij thaum Khetos thiab nws cov tubtxib los lawm (3.18.2–3). Nws hais tias lub rooj sablaj txoj kev daws teeb meem yuav cais pawgntseeg kom meej dua ntawm cov neeg Yudais thiab lawv tej kev ua koob tsheej (3.18.3–4). Nws yuav pab kom pawgntseeg tseem sib koom siab, txawm tias nws cov tswvcuab nyob tawg ri niab deb heev (3.18.5). Thiab tej cheeb tsam loj ntawm pawgntseeg twb ua raws li ntawd lawm (3.19.1). Thaum kawg nws hais tias “txhua yam uas txiav txim hauv cov rooj sib txoos dawb huv ntawm cov npis sov yuav tsum suav tias yog qhia Vajtswv lub siab nyiam” (3.20.1)—ib txoj kev xav uas nws yuav txuas ntxiv txhawb yav tom ntej. Tiamsis tib lub sijhawm ntawd nws kuj yuav tsum tau daws tej teeb meem tiag tiag ntawm tej rooj sablaj uas sib tawm tsam thiab lawv tej kev txiav txim uas feem ntau sib txawv.
Hauv nws tsab ntawv rau cov neeg Alexandria (Dok. 29 = Decr. 38.1–9), uas kuj sau tsis ntev tom qab lub rooj sablaj, nws qhia ntxiv me ntsis txog lwm yam kev sib cav uas tau muaj nyob hauv Naixis:
Txhua lub ntsiab lus uas zoo li tsis meej lossis uas yuav ua rau muaj kev sib cais tau raug sib tham thiab tshuaj xyuas kom raug zoo lawm. Thov kom Vajtswv uas muaj koob meej zam txim rau tej lus thuam Vajtswv uas coob heev, uas qee leej tau hais tsis txaj muag tawm tsam peb tus Cawmseej uas muaj hwj chim, uas yog peb txoj sia thiab peb txoj kev cia siab. Lawv tau hais thiab lees tej yam uas tawm tsam Vajtswv Txojlus uas Vajtswv tshoov siab. Ntau tshaj peb puas tus npis sov, uas txawj tswj lawv tus kheej thiab muaj tswv yim ntse heev, tau sib koom ib lub siab lees paub ib txoj kev ntseeg xwb. Txoj kev ntseeg no tau tshwm sim los raws li tej qhov tseeb ntawm Vajtswv Txoj Cai. Tsuas yog Ali-us ib leeg xwb uas raug dab ntxwg nyoog dag ntxias, thiab pom tias yog tib tug uas npaj siab txhawb tej kev phem tsis dawb huv no, thawj zaug nrog nej, thiab tom qab ntawd nrog lwm tus thiab. . . . Qhov kev txiav txim no, uas peb puas tus npis sov txiav txim ua ke, yuav tsis yog lwm yam tsuas yog Vajtswv txoj kev qhia xwb. Tshwj xeeb yog vim Vajntsujplig Dawbhuv tau ua kom Vajtswv lub siab nyiam ci ntsa iab los ntawm kev muab tso rau hauv tej neeg muaj meej mom coob heev no lub siab. (4–5, 8)
Tej kev sib tham kom tob txog tej teeb meem kev qhia txog Khetos, kev uas qee leej uas nyob ntawd tiv thaiv tej kev xav Ali-us, kev uas thaum kawg lawv pom zoo rau txoj kev qhia raws li Phau Vajtswv Txojlus, thiab kev rau txim rau Ali-us thiab nws tej kev ntseeg—tag nrho tej no ntawm lub rooj sablaj yeej muaj pov thawj. Thiab tus huabtais rov qab los nrog kev ntseeg tseeb tias lub rooj sablaj tej kev txawj ntse ua ke yog Vajtswv nws tus kheej tau tshoov siab rau.
Muaj dua ib tsab ntawv ntawm huabtais uas sau tsis ntev tom qab ntawd xa mus rau pawgntseeg hauv Nicomedia (Dok. 31 = Decr. 41.1–17). Hauv tsab ntawv no Constantine piav txog nws tej kev cuam tshuam nrog lawv tus npis sov Eusebius, uas tsuas kos npe rau lub rooj sablaj tsab cai nrog lub siab tsis txaus siab xwb. Tsis txhob xav yuam kev tias nws yog tus kws sau keeb kwm pawgntseeg thiab npis sov ntawm Caesarea. Tus Eusebius no thaum xub thawj yog npis sov ntawm Berytus (Beirut), thiab tau los ua npis sov ntawm Nicomedia qee lub sijhawm tom qab xyoo 314. Nyob ntawd nws tau paub zoo heev nrog Licinius, tus Augustus uas nyob kav sab Hnub Tuaj ntawm lub tebchaws, thiab nws tus poj niam Constantia, uas yog Constantine tus muam. Eusebius txoj kev sib txuas nrog Licinius tau dhau los ua ib qho tsis zoo rau nws thaum Constantine kov yeej Licinius xyoo 324. Hauv tsab ntawv no, Constantine hais tias Eusebius tau “koom nrog tus kav siab phem ntawd tej kev ua limhiam,” thiab tias “muaj ntau yam qhia meej rau peb tias nws nyob hauv tus kav siab phem ntawd txoj kev tiv thaiv tag nrho” (9). Nws hais ntse dua ntxiv tias, “Thaum ob pab tub rog sib tawm tsam twb yuav sib ntaus, nws zais zais xa ‘qhov muag’ tuaj soj kuv, thiab tsuas yog tsis tau pab tus kav siab phem ntawd nrog riam phom xwb” (10).
Hauv tsab ntawv no, Constantine sim qhia rau cov neeg Nicomedia tias lawv tus npis sov tej keeb kwm tsis zoo hauv kev nom kev tswv zoo ib yam li nws tej kev yuam kev hauv kev kawm txog Vajtswv (theology). Nws ua li no los ntawm kev qhia rau cov xibfwb thiab cov ua haujlwm hauv pawgntseeg tias hauv lub rooj sablaj, “uas kuv tus kheej tau nyob ntawd, raws li kuv lub siab hais kom kuv ua,” nws “tib lub siab xav yog kom muaj kev sib koom siab tag nrho, thiab tshwj xeeb yog kom tawm tsam thiab muab lo lus nug no pov tseg. Lo lus nug no pib los ntawm Ali-us tus neeg Alexandria txoj kev vwm, tiamsis sai sai tau muaj zog tuaj los ntawm Eusebius txoj kev txhawb nqa uas phem thiab ua kev puas tsuaj” (13).25 Nws hais ntxiv tias:
Cov phooj ywg uas kuv hlub tshaj thiab hwm tshaj, tus txiv neej Eusebius no tau ua siab tawv (rau qhov nws lub siab twb rau txim rau nws lawm) thiab ua tsis txaj muag npaum li cas los koom tes nrog tej lus dag uas twb raug tsis lees paub tag nrho lawm no! Nws zais zais xa lwm tus ua tus xa xov tuaj thov kuv, thiab nws thov kom kuv txhawb nws me ntsis. Vim nws ntshai tias yog muaj neeg pom tias nws ua txhaum loj li no, nws yuav raug ntiab tawm ntawm nws txoj haujlwm uas muaj meej mom. Vajtswv yog kuv tus tim khawv txog qhov no (thov kom nws tseem ua zoo rau kuv thiab rau nej mus ntxiv), vim Eusebius tau ua rau kuv txoj kev txiav txim ntxeev, thiab tau zais zais dag ntxias kuv, raws li nej los kuj yuav paub. Lub sijhawm ntawd, txhua yam tau ua raws li nws xav, thiab nws zais nws tej kev xav phem tag nrho cia hauv nws lub siab. (14)
Eusebius thiab lwm cov neeg koom tes nrog Ali-us yuav tsum tau zais zais sim cuam tshuam tus huabtais li no, tej zaum ua ntej lub rooj sablaj pib, lossis—zoo li muaj feem ntau dua—thaum lub rooj sablaj tab tom sib cav. Qhov uas Eusebius “zais” nws txoj kev xav tiag tiag kuj muaj lwm cov kws sau ntawv thaum ub txhawb thiab.26 Kawg, txawm tom qab lub rooj sablaj twb txiav txim txog qhov teeb meem no lawm, Eusebius thiab nws tus phooj ywg Theognis ntawm Naixis tseem txhawb Ali-us thiab lwm tus uas twb raug foom tseg (anathema) lawm, uas tseem “ua kom tej hluav taws ntawm kev tsis sib haum xeeb kub hnyiab tuaj” (15). Yog li ntawd Constantine thiaj ntiab lawv mus nyob deb thiab (16).27
Cov lus uas Constantine piav no muaj nqis heev, rau qhov nws sau cia thaum tej xwm txheej ntawd nyuam qhuav tshwm sim tsis ntev. Peb tsuas pom tau me ntsis txog tej xwm txheej ntawd hauv cov ntawv loj dua uas cov kws sau keeb kwm pawgntseeg nyob rau xyoo pua tsib tau sau, thiab lawv los kuj tsis yog ib txwm sau ncaj ncees tsis tsuag leej twg thiab. Txawm li cas los xij, raws li peb yuav pom, tej lus uas huabtais hais ntawd haum zoo rau daim duab uas peb lwm cov tim khawv uas pom nrog lawv lub qhov muag tau qhia rau peb.
Tej zaum peb kuj yuav tsum hais txog ib yam uas tsis muaj nyob hauv Constantine tej lus tim khawv, thiab tsis muaj nyob hauv peb lwm cov tim khawv tej lus li. Nyob rau ob peb caug xyoo tsis ntev los no, muaj neeg hais ntau zaus tias Constantine tau cuam tshuam kom lub rooj sablaj txais yuav ib pawg phau ntawv tshwj xeeb uas suav nrog rau hauv Phau Tshiab (canon). Qhov lus no tsuas yog xav raws li ib tsab ntawv uas Constantine thov kom Eusebius ntawm Caesarea npaj tsib caug phau Vajtswv Phau Ntawv (τῶν θείων γραφῶν) uas zoo nkauj thiab kim heev, rau pawgntseeg uas tabtom loj hlob tuaj hauv nws lub nroog peev tshiab Constantinople.28 Eusebius muab tsab ntawv no tso rau hauv phau thib 4, uas zoo li ib ntu ntxiv rau nws phau ntawv piav txog huabtais lub neej. Nws muab tso ua ke nrog lwm cov ntawv uas qhia tias huabtais khuvleej pawgntseeg, yog li ntawd nyuab rau paub tias tsab ntawv no sau thaum twg. Tiamsis vim tsab ntawv lees tias lub nroog peev tshiab tabtom loj hlob sai heev, tsab ntawv no yeej yuav tsum sau ob peb xyoos tom qab xyoo 330 uas muab lub nroog ntawd qhib (dedication) lawm. Tsis tas li ntawd, tsab ntawv tsis tau hais meej txog Phau Tshiab, los yog tej teeb meem txog cov phau ntawv uas suav nrog rau hauv Phau Tshiab, los yog Naixis li. Socrates Scholasticus, uas sau nws phau Church History ib puas xyoo tom qab, tau muab tsab ntawv no tso tom qab Constantine plaub tsab ntawv uas sau thaum lub rooj sablaj xaus (Doks. 25, 28–30), nrog lub npe yooj yim tias “Lwm tsab ntawv.” Zoo li qhov no thiaj qhib kev rau cov lus cuav uas hais tias lub rooj sablaj tau sib tham thiab txiav txim txog cov phau ntawv uas suav nrog rau hauv Phau Tshiab, thiab Constantine tau koom tswv yim. Tsis muaj ib yam dabtsi hauv cov ntaub ntawv thaum ub uas txhawb qhov lus no li.
Nyeem ntxiv hauv Ntu 2 →
Cov lus piav ntxiv
1 Raws txoj kev no peb kuj yuav hais txog cov ntawv keeb kwm pawgntseeg uas Socrates (Scholasticus), Sozomen, Theodoret, Rufinus, thiab Philostorgius sau, thiab phau uas hu ua Anonymous Church History (CPG 6034, uas feem ntau neeg xav yuam kev tias yog Gelasius ntawm Cyzicus sau). Tshwj tsis yog thaum peb qhia txawv, thaum tsab xov xwm no hais txog ib tus sau twg, peb yeej txhais tias yog nws phau ntawv keeb kwm pawgntseeg (Hist. eccl.), thiab peb tsuas muab tus lej phau (book) thiab tus lej ntu (section) xwb. Rau Eusebius, peb yuav cais nws phau Church History (Hist. eccl.) thiab nws phau Life of Constantine (Vit. Const.).
2 Cov lus no nyob hauv tshooj 20, qhov uas Jerome tab tom sib cav tias cov Luciferian yuav tsum zam txim rau lawv cov yeeb ncuab uas tau hloov siab lees txim. Ces nws hais txog Naixis los txhawb nws cov lus, vim cov Ali-us tau raug tso cai hloov siab lees txim thiab rov txais los koom dua.
3 Εὐσέβιος ὁ Νικομηδείας ἐπίσκοπος καὶ Θεόγνιος ὁ Νικαίας παραπείσαντες τὸν ὑπὸ τοῦ βασιλέως ἐπιτραπέντα φυλάττειν τὴν γραφὴν τῆς ἐν Νικαίᾳ συνόδου ἀπήλειψαν τὰς ἑαυτῶν ὑπογραφὰς (Eccl. hist. 2.21.6).
4 Txog tus naj npawb ntawm cov npis sov, saib hauv qab no.
5 Saib Werner Eck, “Eine historische Zeitenwende: Kaiser Constantins Hinwendung zum Christentum und die gallischen Bischöfe,” hauv Konstantin der Grosse: Kaiser einer Epochenwende, kho los ntawm (ed.) F. Schuller thiab H. Wolff (Lindenberg: Kunstverlag Josef Fink, 2007), 69–94. Txog Constantine tej kev txav mus los ua ntej Naixis, saib T. D. Barnes, The New Empire of Diocletian and Constantine (Cambridge, MA: Harvard University Press, 1982), 68–76.
6 τοὺς τῶν αὐτοῦ λόγων μύστας ἀνεκαλεῖτο, καὶ τίς εἴη θεὸς [οὗτος] ἡρώτα τίς τε ὁ τῆς ὀφθείσης ὄψεως τοῦ σημείου λόγος (Eusebius, Vit. Const. 1.32).
7 Eusebius, Hist. eccl. 10.6.1–3.
8 Nws tau nkag rau hauv lub nroog rau hnub tim 29 lub Kaum Hli xyoo 312, thiab thaum nruab nrab lub Ib Hlis xyoo 313 nws twb nyob hauv Milan lawm. Richard Krautheimer (Corpus basilicarum christianarum Romae [Pontificio istituto di archeologia cristiana, 1937–77], 5:10, 90), John Curran (Pagan City and Christian Capital: Rome in the Fourth Century [Oxford University Press, 1999], 93–95), thiab lwm tus tau sib cav tias muaj ib qho dedicatio—yog huabtais muab nws lub tsev thiab av Lateran hauv Loos pub rau pawgntseeg kom siv los ua ib lub tsev teev ntuj loj rau cov ntseeg Yexus (basilica)—tau tshwm sim rau hnub tim 9 lub Kaum Ib Hlis xyoo 312, tsuas yog ob lub lim tiam tom qab Constantine nkag rau hauv Loos. Qhov tseeb, qhov no yog tus huabtais li khoom fij ex voto los ua tsaug rau nws txoj kev yeej.
9 Optatus ntawm Milevis, Against the Donatists 1.23.
10 Tseem muaj cov tsab cai (canon) ntawm lub rooj sablaj, thiab ib tsab ntawv uas lub rooj sablaj sau rau Sylvester uas kuj teev ib co npe ntawm cov npis sov uas tuaj koom (ob qho puav leej kho los ntawm [ed.] C. Munier, Concilia Galliae a.314–a.506 [Brepols, 1963], 4–13).
11 Theodosian Code 1.27.1. Txog kev piav qhia txog qhov kev hloov no, saib John Dillon, The Justice of Constantine: Law, Communication, and Control (Ann Arbor: University of Michigan Press, 2012), 147–54.
12 Phau ntawv thawj yog H.-G. Opitz, Athanasius Werke 3.1.1–2 (Berlin: de Gruyter, 1934). Vim feem ntau ntawm cov ntaub ntawv tsis muaj hnub tim, txij thaum ntawd los lwm tus tau muab lwm txoj kev teev lub sijhawm uas txawv ntawm Opitz; saib tshwj xeeb Rowan Williams, Arius: Heresy and Tradition, tsab kho dua tshiab (rev. ed.) (Grand Rapids: Eerdmans, 2002); Sara Parvis, Marcellus of Ancyra and the Lost Years of the Arian Controversy, 325–345 (Oxford: Oxford University Press, 2006); H. C. Brennecke, U. Heil, et al., Dokumente zur Geschichte des Arianischen Streites (Athanasius Werke 3.1.3 [Berlin: de Gruyter, 2007]). Heil tej kev tshuaj xyuas nyob rau nplooj xix–xxxviii. Peb yuav ua raws li phau no txoj kev teev lub sijhawm, thiab hais txog txhua daim ntawv raws li tus lej Dokumenten (Dok.) uas lawv muab rau. Saib daim duab qhia tag nrho ntawm https://www.fourthcentury.com/documents-of-the-early-arian-controversy/.
13 Nco ntsoov tias txawm phau Athanasius Werke 3.1.3 tshiab muab cov lus txhais rau tag nrho cov Dokumenten, lawv tsis muab cov ntawv qub los, tsuas yog ob peb daim uas lawv ntxiv rau Opitz daim ntawv teev thawj xwb. Cov ntawv qub nrog cov lus txhais tso ib sab rau ib sab muaj nyob hauv online ntawm lub website www.fourthcentury.com.
14 Dok. 19 = Eusebius, Vit. Const. 2.64.
15 Dok. 22. Eduard Schwartz tau txhais cov ntawv Syriac uas tseem tshuav rov qab ua lus Greek hauv nws “Zur Geschichte des Athanasius, VI.,” hauv Nachrichten von der Königlichen Gesellschaft der Wissenschaften zu Göttingen, Philologisch-historische Klasse (Göttingen: Lüder Horstmann, 1905), 289; luam tawm dua hauv Eduard Schwartz, Gesammelte Schriften (Berlin: de Gruyter, 1959), 3:155–56.
16 Dok. 27 = Athanaxias, Decr. (Defense of the Nicene Definition) 40. Nws tej lus thov rau Ali-us nyob hauv ntu 17: “Ali-us zoo, . . . koj tsis to taub los tias koj twb raug txwv tawm ntawm Vajtswv lub pawgntseeg tab meeg txhua tus lawm? Koj yuav puam tsuaj (koj cia li paub tseeb), tshwj tsis yog koj hlub koj tus kheej thiab rau txim rau koj tej kev ruam uas koj ua tam sim no.”
17 Dok. 28 = Decr. 39.1–2.
18 Dok. 29 = Decr. 38.1–9; cov lus hais no yog los ntawm ntu 8.
19 Dok. 31 = Decr. 41.1–17; cov lus hais no yog los ntawm ntu 14, 17.
20 Dok. 32 = Decr. 42.1–3.
21 Thawj tsab ntawm ob tsab ntawv no, Dok. 33, uas zoo li sau thaum lig xyoo 327, tsuas yog Socrates thiaj khaws cia (Hist. eccl. 1.25.7–8). Tsab ntawv no tso cai rau Ali-us, uas raug ntiab mus nyob deb, mus cuag tus huabtais hauv nws lub loog kom nrhiav seb puas rov kho tau nws lub npe. Zoo li Ali-us yeej ua rau tus huabtais ntseeg tias nws tau hloov siab lawm, ces tus huabtais thiaj sau ntawv rau Alexander (Dok. 37, tsuas muaj nyob hauv Anonymous Church History xwb) thov kom nws txais tus txiv neej uas hloov siab lees txim ntawd, kom pawgntseeg thiaj sib koom siab. Zoo li thaum tsab ntawv mus txog, Alexander twb tuag lawm. Ali-us txoj hmoo yuav tseem dai tsis paub meej mus txog thaum nws tuag ob peb xyoos tom qab.
22 Dok. 30 = Eusebius, Vit. Const. 3.17–208.
23 Hauv Syria, Mesopotamia, thiab lwm thaj tsam sab Hnub Tuaj, lawv ua raws li cov neeg Yudais tej kev suav ib txwm, tiamsis sab Hnub Poob uas siv lus Latin thiab Iziv siv ib txoj kev suav uas ua kom Hnub Yexus Sawv Rov Los yeej poob rau Hnub Kaj (Sunday) xwb. Tau muaj kev sib tham, muaj thaum hnyav thiab muaj thaum tsis hnyav, yuav luag ob puas xyoo lawm, tiamsis tseem tsis tau pom zoo ua ke.
24 Hauv tsab ntawv, nws yaum txhua tus neeg “kom txais yuav txoj kev xav uas twb ua pov thawj tias yog lawm, thiab kom teev tseg txoj kev ua hnub dawb huv tshaj plaws no” (12). Ib yam li teeb meem Ali-us, yeej muaj kev vam meej tiag, tiamsis piv txwv li, pawgntseeg Celtic tseem yuav ua tsis zoo ib yam li pawgntseeg Latin txog qhov teeb meem no ntxiv peb puas tsib caug xyoo.
25 Tom qab Ali-us raug ntiab mus nyob deb tom qab Rooj Sablaj Naixis, Eusebius ntawm Nicomedia tau los ua tus thawjcoj ntawm cov neeg uas txhawb kev qhia zoo li Ali-us nyob rau sab Hnub Tuaj ntawm lub tebchaws, ua rau pab neeg no thiaj raug hu ua “cov Eusebian.” Saib David M. Gwynn, The Eusebians: The Polemic of Athanasius of Alexandria and the Construction of the “Arian Controversy” (Oxford: Oxford University Press, 2007).
26 Tej zaum qhov uas qhia tau meej tshaj yog Philostorgius, uas sau ntau tiam tom qab los ntawm kev xav txog Khetos raws li cov Eunomian, kuj pom zoo tias Eusebius thiab lwm cov Ali-us uas kos npe rau cov lus lees kev ntseeg ntawm Naixis tau kos npe nrog lub siab ob sab (J. Bidez, kho los ntawm [ed.], Philostorgius: Kirchengeschichte, GCS 21 [Berlin: de Gruyter, 1981], 1.9).
27 Tsab ntawv uas Constantine sau rau Theodotus ntawm Laodicea uas peb twb hais dhau los lawm (Dok. 32), uas sau nyob rau tib lub sijhawm no, rov hais tib lub ntsiab lus: “Koj yooj yim kawm tau qhov no los ntawm tej uas tau tshwm sim rau Eusebius thiab Theognius. Lawv tau ua phem rau txoj kev ntseeg dawb huv tshaj plaws nrog kev thuam thiab kev ua limhiam zoo li neeg qaug cawv. Thiab thaum lawv nyob ntiag tug nrog lawv pab tub sab, lawv tseem ua qias rau peb tus Cawmseej Vajtswv lub npe, txawm yog tom qab lawv twb tau txais kev zam txim lawm los xij. Lawv yuav tsum tau kho lawv tej kev yuam kev qub, tshwj xeeb tom qab lub rooj sablaj twb pom zoo ua ke tag nrho lawm. Tiamsis lub sijhawm no, lawv raug pom tias lawv tseem tuav ruaj lawv tej kev ruam qub” (1).
28 Eusebius, Vit. Const. 4.36. Κατὰ τὴν ἐπώνυμον ἡμῖν πόλιν; kuj muaj nyob hauv Socrates, Hist. eccl. 1.9; Theodoret, Hist. eccl. 1.16.1–4; Anonymous Church History 3.4.1–5; Nicephorus, Hist. eccl. 8.27; thiab Cassiodorus, Hist. tripart. 2.16.1–5.

0 Cov Lus Pom