Tsab ntawv

Cov tim khawv uas pom keeb kwm nrog lawv lub qhov muag: Rooj Sablaj Naixis raws li cov ntaub ntawv thaum ub

Ua kev nco txog 1700 xyoo ntawm Rooj Sablaj Naixis · Ntu 3 ntawm 3

Xibfwb Dr. Glen L. Thompson

Wisconsin Lutheran Quarterly, Phau 122, Tsab 4 (Caij Nplooj Zeeg 2025) · Ntu 1 · Ntu 2 · Ntu 3

Athanaxias, tus pab haujlwm hauv pawgntseeg (deacon) hauv Alexandria

Athanaxias tuaj koom lub rooj sablaj thaum nws tseem yog ib tug tub hluas uas nyuam qhuav pib loj hlob los ua tus txawj kev kawm txog Vajtswv.41 Cov kws sau keeb kwm hauv xyoo pua tsib hu nws ua Alexander tus pab (xws li Gelasius thiab Anonymous Church History) los yog tus pab tswv yim (Rufinus). Tiamsis Gelasius hais tias “txhua tus lees paub tias nws kuj muaj feem nrog pab neeg dawb huv ntawd” ntawm Naixis.42 Hauv nws phau Second Apology los yog Apology Against the Arians, Athanaxias hais txog nws tus kheej zoo li hais txog lwm tus. Nws hais tias cov Ali-us “ntxub nws heev zuj zus tom qab lawv tau pom nws txoj kev hwm Khetos hauv lub rooj sablaj uas sib sau ntawm Naixis, rau qhov nws tau hais lus siab tawv tawm tsam cov Ali-us vwm tej kev tsis hwm Vajtswv” (6). Socrates sau tias ntawm Naixis cov Ali-us “raug Athanaxias tawm tsam hnyav heev” (1.8.13), thiab Sozomen (1.17.7) hais tias Athanaxias “zoo li muaj feem ntau tshaj plaws hauv kev sab laj” txog Ali-us tej lus qhia. Tiamsis tsis muaj leej twg qhia meej, yog li peb tsis paub tseeb tias Athanaxias tau koom li cas. Tsuas yog ob peb xyoos tom qab, thaum nws los ua npis sov hloov Alexander (xyoo 328), peb thiaj pib taug tau nws txoj kev sawv los ua tus tiv thaiv Naixis uas hais lus txawj tshaj plaws. Nws kuj los ua tus uas cov tawm tsam Naixis tsom xub rau ntau tshaj plaws.

Txawm hais tias nws pib sau ntau phau ntawv txog kev kawm txog Vajtswv thiab kev tiv thaiv kev ntseeg yuav luag tam sim ntawd, tiamsis yog nees nkaum tsib xyoos tom qab Naixis lub rooj sablaj thiaj los ua ib lub ntsiab tseem ceeb hauv Athanaxias tej ntawv. Piv txwv li, nws phau ntawv nto npe On the Incarnation, uas zoo li sau tom qab lub rooj sablaj tsis ntev,43 tsis hais txog Ali-us los yog lub rooj sablaj li. Nws peb phau Orations Against the Arians, uas sau rau xyoo 330 lig thiab xyoo 340 ntxov, yuav luag tsis hais txog li thiab. Tsuas yog nyob hauv nws phau Defense of the Nicene Definition (De decretis) xwb qhov no thiaj hloov. Phau no yog ib pawg ntaub ntawv uas muab tej zaj piav luv luv txuas ua ke, sau rau xyoo 350 ntxov.44

Tom qab ib qho lus qhia ua ntej luv luv, Athanaxias sau tias:

Nov yog tej yam uas tshwm sim rau Eusebius [ntawm Nicomedia] thiab nws cov phooj ywg ntawm Rooj Sablaj Naixis: Vim lawv nyiam sib cav hauv lawv txoj kev tsis hwm Vajtswv thiab sim tawm tsam Vajtswv, tej lus uas lawv siv yog tsis hwm Vajtswv kiag li. Tiamsis cov npis sov uas tuaj sib sau, muaj li 300 leej, tau thov lawv nrog kev mos siab thiab kev hlub kom lawv piav thiab tiv thaiv lawv tus kheej raws li txoj kev hwm Vajtswv. Tiamsis lawv nyuam qhuav pib hais lus xwb, lawv twb raug txim lawm, thiab lawv ib leeg hais txawv ib leeg. Ces lawv txaj muag vim lawv txoj kev qhia cuav, lawv thiaj nyob twj ywm; thiab los ntawm lawv txoj kev nyob twj ywm, lawv lees txog qhov kev txaj muag uas los raug lawv txoj kev qhia tsis raws kev ntseeg tseeb. Ces cov npis sov muab tej lus uas lawv tsim los tso tseg, thiab tshaj tawm txoj kev ntseeg uas tseeb thiab yog pawgntseeg li tawm tsam lawv. (Decr. 2.6–3.2)

Qhov no lees paub tej yam uas Constantine tau sau rau pawgntseeg hauv Nicomedia txog lawv tus npis sov Eusebius tej kev siv zog txhawb nws tej kev xav uas tsis yog kev ntseeg tseeb ntawm lub rooj sablaj.45 Ces Athanaxias ntxiv tam sim ntawd tias:

Vim txhua tus tau kos npe rau [Cov Lus Ntseeg Naixis], Eusebius thiab nws cov phooj ywg kuj kos npe rau thiab, nrog tib cov lus uas tam sim no lawv yws ntawd: “los ntawm lub hauv paus” thiab “muaj tib lub hauv paus,” thiab tias “Vajtswv Leej Tub tsis yog ib yam uas raug tsim, tsis yog ib yam haujlwm, thiab tsis yog ib yam ntawm tej yam uas muaj qhov pib; tiamsis Txojlus yog tus uas yug los ntawm Leej Txiv lub hauv paus.” Thiab qhov txawv tshaj yog tias Eusebius ntawm Caesarea hauv Palestine, uas hnub dhau los tau tsis lees tiamsis tom qab ntawd kos npe, tau xa ib tsab ntawv mus rau nws pawgntseeg hais tias qhov no yog pawgntseeg txoj kev ntseeg thiab yog tej kev qhia uas cov txiv (Fathers) thaum ub muab cia. Nws kuj tshaj tawm rau pej xeem paub tias yav tas los lawv tau yuam kev thiab tau sib cav tawm tsam qhov tseeb tsis ua tib zoo xav. (3.2–3)

Ntawm no peb tau txais ib qho kev teev sijhawm uas peb zoo siab txais. Zoo li Athanaxias muab qhov kev sib cav nrog tus npis sov ntawm Nicomedia tso ua ntej, ces qhov kev sib tham txog lwm tus Eusebius (ntawm Caesarea) los tom qab ze ze. Thaum xub thawj, Eusebius ntawm Caesarea tsis kam txais ib nqe lus twg uas muaj lo lus homoousios nyob hauv. Nws muab nws daim lus ntseeg uas tsis muaj lo lus ntawd los nthuav, tiamsis raug tsis lees txais. Ces tom qab sib tham ntxiv ib hnub, nws thiaj pom zoo siv lo lus homoousios thiab pom zoo kos npe rau lub rooj sablaj Cov Lus Ntseeg. Zoo li nws tsab ntawv rau pawgntseeg hauv Caesarea kuj xa tawm tom qab ntawd tsis ntev.

Athanaxias phau De decretis txuas mus rau Athanaxias nws tus kheej tej lus piav txog kev kawm txog Vajtswv, hais txog tej ntsiab lus txog Khetos uas lawv sib cav. Nws rov qab hais txog Naixis thiab cov neeg txhawb Ali-us thaum pib ntawm ntu 18, hais tias:

Eusebius thiab nws cov phooj ywg tau raug nug ntev heev ua ntej lawm thiab tau raug ua pov thawj tias [qhia tsis yog], raws li kuv tau hais dhau los. Tiamsis tam sim no lawv kos npe lawm, thiab tom qab lawv hloov siab li no, lawv nyob twj ywm thiab thim rov qab. . . . Tej lus uas tsis yog los ntawm sab ntsuj plig ntawm Khetos cov yeeb ncuab, uas hais saum toj no, tau raug qhia tias, ob qho thaum ub thiab tam sim no, yeej yog tej lus thuam Vajtswv kiag li. Qhov txawv, tej yam uas lub rooj sablaj sau thiab tsim tseg tawm tsam lawv, thaum muab los tshuaj xyuas kom meej, yuav pom tias muaj qhov tseeb puv npo tag nrho. Tshwj xeeb yog thaum peb tib zoo saib qhov xwm txheej uas ua rau muaj tej lus no, uas yeej tsim nyog. Nws yog li no. (18.1, 5)

Ces Athanaxias piav rau nws cov neeg nyeem thaum ntawd (kwv yees li xyoo 350) tias vim li cas tej lus qhia txog kev ntseeg thiaj siv tau tej lo lus uas tsis muaj nyob hauv Vajtswv Txojlus, tsuav yog nkag siab tias tej lo lus ntawd qhia tej ntsiab lus uas raws li Vajtswv Txojlus. Tom qab ntawd, hauv ntu 19 nws piav tias vim li cas lub rooj sablaj txiav txim siab muab tej lus piav ntxiv τουτέστιν ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ πατρός txuas rau tom qab nqe lus ἐκ τοῦ πατρὸς μονογενῆ. Hauv ntu tom ntej (20) nws qhia tias cov Ali-us “raug ntes tau thaum lawv tabtom ntxhi rau ib leeg thiab ntsais muag rau ib leeg, tias ‘zoo li,’ thiab ‘ib txwm,’ thiab ‘hwjchim,’ thiab ‘nyob hauv nws,’ yog, ib yam li yav dhau los, tej [lus] uas siv tau rau peb thiab rau Leej Tub ib yam nkaus, yog li ntawd lawv pom zoo tau tej lus no yooj yim xwb.” Vim li ntawd, cov npis sov uas tuav kev ntseeg tseeb “raug yuam dua ib zaug ntxiv kom sau Vajtswv Txojlus lub ntsiab los ua ke, thiab rov hais thiab rov sau kom meej dua tej yam uas lawv tau hais dhau los, uas yog tias Leej Tub yog homoousios nrog Leej Txiv.” Thaum xaus phau ntawv no, tom qab nws qhuas zaum kawg txog Rooj Sablaj Naixis txoj “kev siab npuab rau qhov tseeb” (32), nws muab kaum daim ntaub ntawv txuas rau tom qab. Feem ntau yog los ntawm xyoo 325, tom qab lub rooj sablaj tsis ntev, thiab yog cov qauv qub tshaj plaws uas tseem muaj rau feem ntau ntawm tej tsab ntawv ntawd.46

Kaum xyoo tom qab, kwv yees li xyoo 360, Athanaxias sau dua ib phau ntawv tiv thaiv kev ntseeg. Phau no tshuaj xyuas ob lub rooj sablaj uas nyuam qhuav muaj ua ke rau xyoo 359, hu ua On the Synods of Ariminum and Seleucia (de Synodis). Hauv phau no, nws muab tib nqe lus ntev uas tseem tshuav los ntawm Ali-us phau Thalia (15). Vim kev sib cav nrog cov Ali-us tseem tsis tau tas, nws thiaj muab tej ntaub ntawv pov thawj los ntawm lub sijhawm ua ntej ntxig rau: Ali-us tsab ntawv thaum ub rau Alexander (16 = Dok. 1), thiab ib co ntawv luv luv uas yog los ntawm lub sijhawm uas kev sib cav tabtom loj hlob tuaj (Doks. 6, 7, 11, thiab 16, tag nrho nyob hauv ntu 17). Nws kuj muab cov ntawv thiab kev tshuaj xyuas rau yim daim lus ntseeg ntawm tej rooj sablaj tom qab ntawd, uas txhua daim npaj los hloov Cov Lus Ntseeg Naixis. Yog li peb pom ntau yam uas nthuav txog lub rooj sablaj keeb kwm thiab txog kev sib cav txog Ali-us, tiamsis tsis muaj ntau yam hais txog lub rooj sablaj nws tus kheej. Txawm li ntawd los, phau ntawv no qhia tau tias Naixis lub koob meej tseem loj hlob zuj zus. Cov npis sov uas tuav kev ntseeg tseeb ntawm Rooj Sablaj Ariminum (Rimini) xyoo 359 raug tsa ua qauv vim lawv tau hais tias, “Yuav tsis muaj leej twg thov kom muaj rooj sablaj tshiab ntxiv lawm, rau qhov cov npis sov ntawm Naixis twb ua ntej lawm ib zaug tas mus li, thiab tau ua txhua yam uas pawgntseeg thoob ntiajteb xav tau lawm” (8). Hauv ntu 36 thiab 45, Athanaxias rov piav luv luv dua txog tej kev sib cav uas coj los txog cov lus “los ntawm Leej Txiv lub ousia” thiab homoousios, tiamsis tsis muab ib yam tshiab ntxiv.

Hauv nws tsab Letter to the Bishops of Egypt and Libya (361), Athanaxias ceeb toom txog ib daim lus ntseeg tshiab uas tabtom kis mus, uas npaj los “ua kom Rooj Sablaj Naixis thiab kev lees kev ntseeg uas tau tshaj tawm thaum ntawd tawm tsam kev qhia cuav Ali-us poob nws qhov kaj” (5). Kwv yees li tib lub sijhawm ntawd, nws sau nws phau Tome to the People of Antioch, qhov chaw uas tabtom muaj kev sib cais loj. Nws hais tias thaum sim nrhiav kev sib koom siab, tsis txhob thov kom lawv ua ib yam dab tsi ntxiv tshaj qhov txais Cov Lus Ntseeg Naixis (4). Xyoo tom qab, hauv ib tsab ntawv rau tus huabtais hluas tshiab, Jovinian, Athanaxias kuj qhuab qhia nws “kom kawm los ntawm peb txog pawgntseeg thoob plaws ntiajteb txoj kev ntseeg, . . . txog txoj kev ntseeg uas cov txiv (fathers) ntawm Naixis tau lees” (1). Nws lees tias txoj kev ntseeg no yog txoj uas “tau qhia txij thaum ub los” thiab tias “tej pawgntseeg txhua qhov chaw” pom zoo rau (2). Nws xaus los ntawm kev muab Cov Lus Ntseeg ntawd txuas rau tom qab (3).47

Kwv yees li xyoo 369, tus npis sov laus no sau nws phau ntawv tseem ceeb zaum kawg, yog tsab Letter to the Bishops of Africa. Tsab ntawv no rov tshaj tawm tias cov npis sov ntawm Naixis tau ua pa “Vajtswv Txojlus tus ntsuj plig” (5) thaum lawv txiav txim rau tej lus qhia Ali-us.48 Lawv tau qhia tias “Txojlus tsis yog ib yam uas raug tsim” (4). Lawv kuj txiav txim rau tej kev xav Ali-us uas hais tias Txojlus raug tsim los ntawm tsis muaj dab tsi (ib yam li lwm yam uas Vajtswv tsim), tias muaj ib lub sijhawm uas nws tsis tau muaj, thiab tias nws tus yam ntxwv hloov tau (5). Cov npis sov ntawd “tau sau tej nqe los ntawm Vajtswv Txojlus” uas qhia tias tej lus qhia no cuav. Lawv tsis yog ua li no raws li lawv tus kheej xwb, tiamsis kuj los ntawm “cov txiv (fathers) tej lus tim khawv” (6). Txawm yog Eusebius ntawm Caesarea los kuj raug yuam kom lees rau nws pawgntseeg tias cov txiv thaum ub uas tuav kev ntseeg tseeb twb siv lo lus homoousios lawm (6). Yog li Athanaxias xaus tau tias “lub rooj sablaj Naixis no yeej yog ib qho kev txwv tseg txhua yam kev qhia cuav tiag,” thiab nws txawm muab qhov no siv rau tej lus qhia txog Vajntsujplig Dawbhuv, uas thaum xyoo 360 lig twb pib los ua ib qho teeb meem sib cav lawm.

Luv luv, peb hais tau tias txawm Athanaxias tej ntawv ntau heev los xij, lawv ntxiv tsawg yam tshiab xwb, uas ua rau peb xav tsis thoob. Tiamsis lawv txhawb daim duab uas peb muaj txog lub rooj sablaj dav dav. Lawv kuj qhia tias lub rooj sablaj thiab nws Cov Lus Ntseeg tau los ua tseem ceeb zuj zus, ua tus qauv ntsuas kev ntseeg tseeb. Ib yam li nws hais txog Naixis hauv lwm tsab ntawv xyoo 370, uas sau rau ib tug hu ua Epictetus, Naixis “yog ib lub cim nco txog kev kov yeej txhua yam kev qhia cuav, tshwj xeeb yog kev qhia cuav Ali-us” (1).49

Eustathius ntawm Antioch

Yog Theodoret phau Church History (1.7.18–8.6) uas muab ib nqe lus luv luv txog lub rooj sablaj los ntawm tus neeg thib plaub uas tuaj koom, yog Eustathius ntawm Antioch. Thaum piav Pajlug 8:2250 hauv ib phau ntawv tawm tsam cov Ali-us, Eustathius nco qab thiab piav luv luv txog tej xwm txheej ntawm lub rooj sablaj. Tom qab nws lees tias muaj kev sib cav kub hnyiab nrog Eusebius ntawm Nicomedia, nws hais tias Eusebius kuj muab ib daim lus ntseeg los nthuav thiab. Eustathius tej lus uas muab hais yog li no:

Thaum hu lub rooj sablaj loj tshaj plaws tuaj sib sau ntawm Naixis, muaj kwv yees li 270 tus npis sov tuaj sib sau. . . . Thaum lawv pib tshuaj xyuas txog kev ntseeg tus yam ntxwv, Eusebius [ntawm Nicomedia] daim lus ntseeg raug muab los nthuav. Nws muaj pov thawj tseeb meej txog nws tej lus thuam Vajtswv. Thaum muab nyeem rau txhua tus hnov, cov mloog tu siab heev, vim nws tawm ntawm txoj kev ntseeg thiab coj kev txaj muag mus ib txhis los rau tus uas sau. Tom qab pab Eusebius tau raug ua pov thawj meej tias txhaum, thiab lawv daim ntawv tsis dawb huv raug muab dua ntuag tabmeeg txhua tus, ib txhia ntawm lawv ua txuj tias xav tseg kev thaj yeeb, thiab tau koom tes kaw txhua tus uas hais lus txawj tshaj plaws ncauj. Cov neeg vwm Ali-us (Ariomaniacs)51 ntshai tsam ib lub rooj sablaj uas muaj npis sov coob li no yuav ntiab lawv tawm ntawm pawgntseeg. Lawv thiaj dhia tawm los foom tseg thiab txiav txim rau tej lus qhia uas twb raug txiav txim lawm, thiab lawv sawvdaws kos npe rau kev lees kev ntseeg ib yam nkaus. Li no, lawv tseem tuav tau lawv lub rooj zaum npis sov los ntawm kev dag ntxias uas txaj muag tshaj plaws, txawm yog lawv yuav tsum raug rho tawm lawm los xij.52

Tej tsab cai (canons) thiab lub rooj sablaj tsab ntawv rau pawgntseeg hauv Alexandria (Dok. 25)

Raws li peb tau pom lawm, huabtais tau xa tej tsab ntawv mus tshaj tawm lub rooj sablaj tej kev txiav txim siab rau ntau lub pawgntseeg. Nees nkaum tsab cai (canons) los yog kev txiav txim siab uas tau pom zoo txog lwm yam teeb meem uas yog kev coj ua txhua hnub kuj raug xa mus thoob plaws. Tej tsab cai no qhia peb tias lawv tau sib tham txog ntau yam teeb meem txog cov xibfwb thiab cov ua haujlwm hauv pawgntseeg: lawv tej kev tsim nyog (tsab cai 1), kev tsa thiab kev hu lawv kom raug cai (2, 4, 9), lawv tus cwj pwm kom zoo (3, 15–18), thiab kev rho lawv tawm ntawm txoj haujlwm (5, 10). Lawv kuj tau sib tham thiab pom zoo txog tej kev cai rau kev tswj thiab saib xyuas pawgntseeg hauv txhua cheeb tsam (6–7). Lawv kuj pom zoo txog tej kev rov txais cov ntseeg (tsis yog xibfwb) uas tau poob ntawm kev ntseeg ntau yam (11–14), cov neeg raws Paul ntawm Samosata uas hloov siab lees txim (19), thiab cov xibfwb Novatian uas tau sib cais (8). Tej kev sib tham no tsis tau hais nyob hauv cov tim khawv tej lus piav, vim cov ntawd tsom rau peb lub ntsiab tseem ceeb: Ali-us, cov Melitian, thiab kev ua kevcai Hnub Yexus Sawv Rov Los.

Thaum kawg, tseem muaj dua ib tsab ntawv uas sau los ntawm lub rooj sablaj lub npe thiab xa tshwj xeeb rau pawgntseeg hauv Alexandria, qhov chaw uas yog lub hauv paus ntawm ntau yam teeb meem tseem ceeb uas lawv tau daws. Athanaxias (Decr. 36) thiab ntau tus kws sau keeb kwm pawgntseeg tom qab53 tau khaws tsab ntawv no cia. Txawm tsab ntawv no dua qhia peb tsawg yam tshiab xwb, nws lees paub daim duab uas lwm cov tim khawv saum toj no tau piav: tias yog Constantine uas hu lub rooj sablaj; tias thawj yam haujlwm yog tshuaj xyuas tabmeeg huabtais txog “Ali-us thiab nws cov neeg raws tej kev tsis hwm Vajtswv thiab tej kev ua txhaum”; tias txhua tus pom zoo ib yam kom foom tseg nws thiab nws tej lus qhia cuav (thiab nws ob tug neeg raws uas tsis kam hloov siab, Theonas ntawm Marmarica thiab Secundus ntawm Ptolemais) (3); tias lub rooj sablaj kuj tau daws txog “Melitius thiab cov uas nws tsa tej kev ua siab loj tsis xav” (5), thiab tias, “vim muaj kev khuvleej,” lub rooj sablaj tso cai rau Melitius nyob nws txoj haujlwm thiab nrhiav tau tej kev mos muag los rov txais cov xibfwb hauv nws pab (6–10); tias kev ua kevcai Hnub Yexus Sawv Rov Los kuj “sib haum lawm” thiab “daws tau zoo los ntawm nej tej lus thov Vajtswv” (12); thiab tias txhua yam kev cai thiab kev txiav txim siab uas tseem tshuav yuav muab piav rau cov neeg Alexandria los ntawm “peb tus tswv thiab tus phooj ywg ua haujlwm thiab tus kwv tij uas peb hwm tshaj plaws, Alexander, rau qhov nws tau koom txhua yam uas peb tau ua thiab yeej yog ib tug thawjcoj” (11).

Qhov kev piav meej txog txoj kev npaj rov txais Melitius thiab nws cov xibfwb yog cov ntaub ntawv tshiab uas muaj nqis tshaj plaws. Melitius nws tus kheej raug tso cai kom tseem tuav lub npe npis sov. Tiamsis vim “nws tus cwj pwm tsis zoo yav tas los thiab vim nws tus yam ntxwv ua siab loj tsis xav thiab hloov siab yooj yim,” nws tsis raug tso cai koom tsa leej twg los yog koom tes rau lwm yam haujlwm hauv pawgntseeg sab nraum nws lub nroog (6, 10). Cov uas nws tau tsa yuav tsum raug tsa dua los ntawm cov xibfwb hauv zos uas raug cai (txhais tau tias, cov uas koom pawgntseeg thoob ntiajteb), ces lawv thiaj ua tau lawv tej haujlwm qub mus ntxiv. Tiamsis lawv yuav tsum nyob hauv qab cov xibfwb uas Alexander tau tsa raws cai (7). Lawv yuav tsum ua txhua yam nrog kev pom zoo ntawm cov npis sov thiab cov xibfwb hauv zos uas koom pawgntseeg thoob ntiajteb. Yog ib tug xibfwb Melitian ua raws li txoj kev no zoo, thaum tus xibfwb ntawm pawgntseeg thoob ntiajteb uas nyob saum nws tuag, nws thiaj nce mus hloov tau tus ntawd chaw, tiamsis tsuas yog thaum tus npis sov ntawm Alexandria tso cai xwb (9).

Nco ntsoov tias txawm yog Ali-us thiab Melitius ob leeg raug suav tias yog cov ua rau muaj kev sib cais, thiab ob leeg raug taw npe ntawm lub rooj sablaj tias yuam kev heev thiab ua rau pawgntseeg ntxhov siab, lawv raug daws ob txoj kev txawv heev. Rau Ali-us, nws yog ib qho teeb meem txog kev qhia, yog li ntawd nws thiab nws cov neeg raws uas tsis kam hloov siab ntawm lawv tej lus qhia raug txiav txim thiab raug foom tseg. Rau Melitius, nws yog ib qho teeb meem txog kev teeb tsa pawgntseeg thiab kev coj ua ntawm kwv tij, yog li “vim muaj kev khuvleej” (6), nws thiab nws cov xibfwb tau txais ib txoj kev rov los rau hauv pawgntseeg, ib yam li cov Novatian hauv tsab cai 8.

Xaus lus

Txawm yog peb xav kom muaj cov tim khawv tej lus piav ntau dua no txog thawj lub rooj sablaj loj ntawm pawgntseeg, cov uas peb muaj yeej txaus los lees paub cov kws sau keeb kwm pawgntseeg thaum ub tej lus piav dav dav. Cov kws sau keeb kwm ntawd tau piav tiav dua ib puas xyoo tom qab. Txoj kev kawm no tau sim hais ncaj ncees txog lawv tej qhov tsis zoo. Peb nkag siab tau tias cov uas xav tsis ntseeg tias peb paub tseeb txog tej xwm txheej ntawd yeej nrhiav tau laj thawj los tsis ntseeg. Txawm li ntawd los, txawm hais tias muaj ntau qhov tsis qhia meej, tej daim duab txuas (puzzle) uas peb muaj yeej sib haum, txawm yog peb muaj ntau daim zoo ib yam thiab lwm daim ploj lawm. Peb muaj pov thawj tsawg tias cov neeg coob coob uas tawm tsam Naixis txoj kev qhia txog Khetos tau nug tawm ntsej muag txog tej yam uas tshwm sim. Tsuas yog Philostorgius xwb, uas sau ntau tiam neeg tom qab, hais tias cov uas tuav kev ntseeg tseeb tau siv zog yuam, thiab txawm yog nws los kuj pom zoo tias cov Ali-us uas kos npe rau Cov Lus Ntseeg ntawd tau ua li ntawd nrog kev dag ntxias.54

Thaum peb ua kev nco txog 1700 xyoo ntawm lub rooj sablaj thiab nws Cov Lus Ntseeg, peb ua tau li ntawd nrog kev ntseeg siab tias peb paub tej ntsiab lus loj ntawm tej yam uas tshwm sim thiab tej yam uas raug txiav txim siab nyob ntawd. Ua tsaug rau txhua tus kws kho ntawv niaj hnub no, tam sim no peb kuj muaj cov ntawv uas tau tshuaj xyuas zoo (critical editions) rau txhua cov ntaub ntawv thaum ub uas peb xav tau los siv, nrog rau tej ntawv txhais ua lus Askiv uas siv tau, txawm tias tseem qub lawm. Yeej tsis yog ib lub rooj sib sau uas zoo tag nrho, tiamsis qhov uas yuav luag txhua ceg ntawm pawgntseeg hauv ntiajteb tseem nco txog nws nrog kev ua tsaug yog ib qho pov thawj tias nws tseem ceeb heev. Tsib caug rau xyoo tom qab, Cov Lus Ntseeg no yuav raug kho ntau, tiamsis nws yuav tseem khaws cov qauv thiab tej lo lus tseem ceeb uas tau sib tham tiav rau xyoo 325. Cov npis sov ntawm Constantinople xyoo 381, thiab cov npis sov ntawm tej rooj sablaj thoob ntiajteb (ecumenical councils) tom qab ntawd, tau hais ruaj khov tias nyob rau nws daim qauv kawg, nws tseem yog Cov Lus Ntseeg Naixis. Thiab niaj hnub no peb yeej muaj cai suav nws li ntawd.

Cov lus piav ntxiv

41 Muaj neeg hais tias Alexander ntawm Alexandria tsab ntawv rooj sablaj thaum ub Ἑνὸς σώματος (Dok. 2.2, c. 320), uas piav meej txog Ali-us tej lus qhia, tej zaum yog Athanaxias sau. Thaum ntawd Athanaxias tseem yog tus npis sov tus pab haujlwm hauv pawgntseeg (deacon) hluas, thiab tej zaum kuj yog nws tus tuav ntaub ntawv.

42 Gelasius, Eccl. hist. F12; Anonymous Church History 2.11.8; Rufinus, Hist. 10.5. Socrates kuj hais tias cov Ali-us “raug Athanaxias tawm tsam hnyav heev” ntawm Naixis, uas qhia tias nws tau ua ib feem tseem ceeb nyob ntawd (Eccl. hist. 1.8.13).

43 On the Incarnation nyuaj teev hnub. Nws tsis hais txog kev sib cav Ali-us li. Tiamsis yog nws sau ua ntej kev sib cav Ali-us pib, Athanaxias tseem yuav yog ib tug tub hluas hnub nyoog kaum tawm xyoo thaum nws sau. Tiamsis yog nws sau tom qab ntawd, vim li cas nws tsis hais txog kev sib cav Ali-us, tshwj xeeb yog thaum phau ntawv hais txog tej ntsiab lus uas lawv tabtom sib cav? Barnes (Athanasius and Constantius: Theology and Politics in the Constantinian Empire [Cambridge: Harvard University Press, 1993], 13) xav tias Athanaxias sau nws tom qab Rooj Sablaj Naixis tsis ntev (c. 326–28), thaum ib ntus zoo li kev sib cav daws tau lawm. Raws li txoj kev xav no, Athanaxias siv lub caij no los qhia nws txoj kev txawj ntse hauv kev kawm txog Vajtswv, vim nws cia siab tias nws yuav los hloov Alexander ua npis sov ntawm Alexandria (uas nws yeej tau ua rau xyoo 328). Nws tsis hais txog kev sib cav vim Ali-us raug ntiab mus nyob deb lawm, thiab kev teb Ali-us tej lus yuav tsis tsim nyog lawm.

44 Cov ntawv tseem ceeb uas tau tshuaj xyuas (critical text) yog Opitz li hauv Athanasius Werke 2.1–2, nplooj 1–45. Tej zaum phau Decr. sau kwv yees li xyoo 352 rau Liberius, tus npis sov ntawm Loos uas nyuam qhuav raug tsa. Tus npis sov ntawm Loos tau txais ib tsab ntawv los ntawm cov npis sov Ali-us sab hnub tuaj uas liam Athanaxias ntau yam, thiab phau Decr. yog Athanaxias tsab ntawv tiv thaiv nws tus kheej.

45 Saib saum toj no txog Dok. 31 = Decr. 41.1–17, tshwj xeeb yog ntu 14–15.

46 Pawg ntaub ntawv no muaj (raws li qhov sib lawv liag): Eusebius ntawm Caesarea tsab ntawv rau nws pawgntseeg (Dok. 24), Alexander ntawm Alexandria ob tsab ntawv (Dok. 2.1, 2.2), Rooj Sablaj Naixis tsab ntawv rau pawgntseeg hauv Alexandria (Dok. 25), lub rooj sablaj Cov Lus Ntseeg (Dok. 26), thiab Constantine tsib tsab ntawv uas sau tom qab lub rooj sablaj tsis ntev (Dok. 29, 28, 27, 31, 32). Tsuas yog Alexander ob tsab ntawv thaum ub uas tawm tsam Ali-us xwb thiaj tsis yog los ntawm lub sijhawm tom qab lub rooj sablaj ntag. Qhov nthuav yog tias ob tsab ntawv uas Eusebius muab ntxig rau hauv nws phau Vit. Const. (Dok. 19, 30) Athanaxias tsis muab rov sau dua. Tej zaum qhov no qhia tias Athanaxias xav tias nws cov neeg nyeem twb paub Eusebius phau ntawv txog huabtais Constantine lub neej lawm.

47 To the Bishops of Egypt and Libya = Athanasius Werke 1.1, 1–64 (lus Greek) thiab NPNF2 4:223–35 (lus Askiv); Tomos ad Antiochenos = Athanasius Werke 2.8, 340–51 thiab NPNF2 4:483–86; Epistula ad Jovianum = AW 2.8, 352–56 thiab NPNF2 4:567–68.

48 Cov ntawv lus Greek nyob hauv Athanasius Werke 2.8, 322–39, thiab cov ntawv txhais ua lus Askiv nyob hauv NPNF2 4:488–94.

49 CPG 2095 (G. Ludwig, kho los ntawm (ed.), Athanasii epistula ad Epictetum [Jena: H. Pohle, 1911] thiab PG 26:1049–69; txhais ua lus Askiv hauv NPNF2 4:570–74 [Ep. 59]): “Txoj kev ntseeg uas cov txiv (Fathers) tau lees nyob ntawd [ntawm Naixis] raws li Vajtswv Phau Ntawv, nws tus kheej twb txaus lawm los rhuav txhua yam kev tsis hwm Vajtswv tam sim ntawd, thiab tsim txoj kev ntseeg Khetos kom ruaj khov. . . . Tsis txhob muab ib lub rooj sablaj twg los hais hauv pawgntseeg thoob plaws ntiajteb (Catholic Church) tsuas yog lub uas tau muaj ntawm Naixis xwb” (1).

50 “Tus TSWV xub tsim kuv uantej txhua yam huv tibsi, yog thawj yam uas Nws ua, thaum ub los lawm” (Pajlug 8:22, MWW).

51 Yog Eustathius zaj ntawv no sau ua ntej nws raug ib lub rooj sablaj rho tawm rau xyoo 330, qhov no yuav yog thawj zaug uas tseem khaws tau cia uas siv lo lus thuam no rau Eusebius ntawm Nicomedia thiab lwm cov uas txhawb tej kev xav zoo ib yam li Ali-us li.

52 Theodoret, Eccl. hist. 1.7.18–8.6, uas xaus hais tias, “no yog Eustathius tus zoo kawg nkaus tej lus.” Txawm Eustathius tsuas hais txog Eusebius xwb, nqe no yuav tsum yog hais txog tus npis sov ntawm Nicomedia, uas tom qab Ali-us tuag lawm tau los ua cov qhia cuav tus thawjcoj, tsis yog Eusebius ntawm Caesarea. Theodoret zaj piav dav dua kuj qhia meej li no thiab.

53 Socrates, Eccl. hist. 1.9; Theodoret, Eccl. hist. 19.2; Anonymous Church History 2.34.2.

54 Philostorgius (Bidez, Philostorgius, 1.9) hais tias Eusebius ntawm Nicomedia, Theognis ntawm Naixis, thiab Maris ntawm Chalcedon “tau tso” lawv cov phooj ywg Ali-us tseg los txais lub rooj sablaj txoj kev xav, tiamsis “ua li ntawd nrog kev dag ntxias” thiab “zais” lawv txoj kev ntseeg homoiousios thaum lawv siv lo lus homoousios.

Xibfwb Dr. Glen L. Thompson tau raug xa mus ua haujlwm hauv lub nroog Lusaka, tebchaws Zambia, qhov chaw uas nws ua haujlwm tau 6 xyoos (1977–1983). Thaum nws kawm keeb kwm thaum ub ntawm Columbia University, nws tau pib thawj lub pawgntseeg WELS hauv lub nroog New York City. Ob yam uas nws nyiam heev—kev tshaj txoj moo zoo thiab kev kawm tshawb fawb—tseem coj nws txoj haujlwm mus ntxiv thaum nws qhia ntawv ntawm Michigan Lutheran Seminary thiab Wisconsin Lutheran College, thiab thaum nws pib tsim qhov uas niaj hnub no hu ua WLS Pastoral Studies Institute. Xyoo 1999, muaj neeg caw nws mus qhia ntawv rau SALEM hauv Hong Kong. Qhov no yog qhov pib ntawm ntau zaus uas nws mus qhia ntawv nyob ntawd, mus txog thaum nws tau ua haujlwm puv sij hawm ntawm Asia Lutheran Seminary, ua Academic Dean thiab ua tus kws qhia Phau Tshiab thiab keeb kwm pawgntseeg (2011–2020). Tam sim no uas nws so haujlwm lawm, nws tseem qhia ntawv rau tej chaw tshaj txoj moo zoo thoob ntiajteb thiab rau WLS Grow in Grace program. Nws kuj tseem tshawb fawb, sau ntawv, thiab saib xyuas nws ob lub vev xaib www.fourthcentury.com thiab www.PaulineRoads.com. Nws tau sau ntau phau ntawv, uas saib tau ntawm nws nplooj ntawv tus sau (author page) hauv Amazon.

Luam tawm thawj zaug hauv Wisconsin Lutheran Quarterly, Phau 122, Tsab 4 (Caij Nplooj Zeeg 2025).

Nqe Vajtswv Txojlus (Pajlug 8:22) muab los ntawm Vajtswv Txojlus (MWW, Vajluskub, bible.com version 1525), © United Bible Societies.